PCOS en de overgang: wat er verandert aan je gewicht, hormonen en risico's

Wat gebeurt er met PCOS rond de menopauze?

PCOS is een hormonale aandoening die bij ongeveer 10 procent van de vrouwen voorkomt, volgens de Nederlandse adaptatie van de internationale PCOS-richtlijn (2023). Op jonge leeftijd draait het vaak om een onregelmatige cyclus, acne of extra haargroei. Rond de overgang verschuift het beeld.

Cyclus en androgenen

Volgens de richtlijnmodule over de menopauze wordt de cyclus bij PCOS met de leeftijd regelmatiger. Ook de androgenen, de mannelijke hormonen zoals testosteron, dalen met de jaren. Toch blijven vrouwen met PCOS na de menopauze gemiddeld hogere androgeenspiegels houden dan vrouwen zonder PCOS. Een grote meta-analyse van 28 studies bij vrouwen van 45 jaar en ouder (Human Reproduction Update, 2023) vond bij vrouwen met PCOS in en na de overgang ook hogere testosteronwaarden en een lager SHBG, het eiwit dat testosteron in je bloed bindt.

Komt de menopauze later bij PCOS?

Daarover zijn de bronnen het niet eens. De Nederlandse richtlijn schrijft dat PCOS samengaat met een latere menopauze, en dat op basis van AMH-waarden een verschil van ongeveer twee jaar te verwachten is. De meta-analyse uit 2023 vond juist geen verschil in de leeftijd van de natuurlijke menopauze. Wanneer de overgang bij de meeste vrouwen begint, lees je bij op welke leeftijd de overgang begint en hoe lang hij duurt.

Diagnose van PCOS (PMOS) rond de overgang

Op 3 juni 2026 meldde de Nederlandse richtlijnendatabase dat PCOS een nieuwe naam krijgt: PMOS, polyendocrien metabool ovarium syndroom. Het bericht verwijst naar een publicatie in The Lancet. De oude naam was volgens de richtlijnendatabase niet juist, omdat die naar cysten verwijst, en onvolledig, omdat de hormonale en metabole kant ontbrak. De richtlijnmodules gebruiken de nieuwe naam pas als ze worden bijgewerkt.

Waarom de diagnose later lastiger is

De gangbare criteria zijn gemaakt voor de vruchtbare jaren. De definitie van een onregelmatige cyclus, korter dan 21 dagen, langer dan 35 dagen of minder dan 8 cycli per jaar, geldt volgens de richtlijn tot de perimenopauze. Daarna wordt de cyclus door de overgang zelf vaak onregelmatig. Ook AMH helpt niet als enige test: de richtlijn adviseert de AMH-waarde niet te gebruiken als enig criterium voor de diagnose.

De richtlijn geeft daarom eigen adviezen voor vrouwen na de menopauze. Een arts kan PCOS overwegen als hyperandrogenisme, zoals extra haargroei, blijft bestaan na de menopauze, of als je eerder in je leven duidelijk PCOS-kenmerken had. Komen klachten zoals haargroei na de menopauze plotseling op of worden ze snel erger, dan adviseert de richtlijn om eerst een hormoonproducerende tumor en ovariele hyperthecose uit te sluiten. Ga in dat geval dus altijd naar je huisarts. Twijfel je of je klachten bij de overgang horen, dan helpt de overgangstest met de bekende klachten op een rij als voorbereiding op dat gesprek.

Gewicht en insulineresistentie bij PCOS in de overgang

Vrouwen met PCOS komen gemiddeld meer aan dan andere vrouwen. De richtlijn noemt een studie waarin vrouwen met PCOS in tien jaar gemiddeld 2,6 kg meer aankwamen dan vrouwen zonder PCOS. Volgens dezelfde module komen gewichtstoename en obesitas bij PCOS vaker voor en is preventie duidelijk nodig.

Waarom buikvet extra telt

Obesitas, en dan vooral vet rond je buik, verhoogt volgens de richtlijn de insulineresistentie en het teveel aan androgenen, en maakt de kenmerken van PCOS erger. Juist in de overgang neemt het vet rond je organen toe: het achtergronddocument van de NVAB-richtlijn Overgang en Werk (2026) beschrijft meer vetmassa, minder vetvrije massa en meer visceraal vet. Bij PCOS stapelen die twee effecten zich dus op.

De meta-analyse uit 2023 vond bij vrouwen van 45 jaar en ouder met PCOS een hogere BMI, een grotere middelomtrek, meer insulineresistentie en hogere nuchtere waarden van glucose en insuline. Werden alleen vrouwen na de menopauze bekeken, dan was er geen verschil meer in nuchtere glucose en insulineresistentie. Meer over het mechanisme lees je bij insulineresistentie tijdens de overgang, en over vet rond je middel bij de buik die in de overgang groeit.

De richtlijn wijst er ook op dat vrouwen met PCOS vaak stigma, een negatief lichaamsbeeld of een lage zelfwaardering ervaren. Een zorgverlener hoort daarom eerst uit te leggen waarom je gewogen wordt en om toestemming te vragen.

Metabole risico's van PCOS na je 45e

Volgens de Nederlandse richtlijn is de kans op een gestoorde glucosetolerantie en diabetes type 2 bij PCOS op alle leeftijden sterk verhoogd. Dat risico is onafhankelijk van obesitas, al kan overgewicht de problemen wel verergeren. In de meta-analyse die de richtlijn aanhaalt, was de odds ratio voor diabetes type 2 4,43. Daarom adviseert de richtlijn om bij elke vrouw met PCOS de glucosehuishouding te bepalen en dat elke 1 tot 3 jaar te herhalen, afhankelijk van je risicoprofiel.

Hart en vaten: wat wel en niet bekend is

Vrouwen met PCOS hebben vaker risicofactoren voor hart- en vaatziekten, zoals obesitas, afwijkende bloedvetten en een gestoorde glucosetolerantie. Of dat ook leidt tot meer hart- en vaatziekten, is volgens de richtlijn nog niet aangetoond. De meta-analyse uit 2023 vond bij vrouwen van 45 jaar en ouder met PCOS wel een hogere kans op een hartinfarct (odds ratio 2,51) en een beroerte (1,75). Maar het risico op vertekening was in alle studies hoog of zeer hoog, de bewijskracht liep uiteen van zeer laag tot matig, en bij vrouwen met een vergelijkbare BMI bleef alleen het lagere HDL-cholesterol overeind. Een deel van het extra risico lijkt dus samen te hangen met overgewicht. Borstkanker kwam in die analyse niet vaker voor.

Welke controles de richtlijn noemt, zie je in de tabel hieronder. Wat een bloedonderzoek bij de huisarts kan laten zien, lees je bij bloedonderzoek voordat je gaat afvallen.

Aanpak van PCOS en overgewicht: leefstijl eerst

Leefstijl speelt volgens de richtlijn een belangrijke rol bij de behandeling. Gewichtsverlies vermindert buikvet en insulineresistentie en verbetert de kenmerken van PCOS.

Eten zonder streng dieet

Er is volgens de richtlijn geen voorkeursdieet: het gewichtsverlies bij verschillende dieetvormen is gelijkwaardig. De richtlijn noemt een energiebeperking van 500 tot 750 kilocalorieen per dag ten opzichte van wat je gewend bent, met een ondergrens van 1200 tot 1500 kilocalorieen per dag. Een eiwitrijk of koolhydraatarm dieet heeft weinig tot geen bewijs voor gewichtsverlies op lange termijn. Te strenge diëten raadt de richtlijn af. Hoe je dat in de overgang aanpakt, lees je bij voeding die past bij afvallen in de overgang.

Bewegen en krachttraining

Om gewichtstoename te voorkomen noemt de richtlijn minstens 150 minuten matig intensief bewegen per week. Voor gewichtsverlies is dat minstens 250 minuten, steeds met twee keer per week spierversterkende oefeningen. Ongeveer 10.000 stappen per dag heeft de voorkeur en lang stilzitten beperk je zoveel mogelijk. Gewichtsverlies is volgens de richtlijn groter als je dieet en bewegen combineert, bijvoorbeeld in een gecombineerde leefstijlinterventie.

Medicijnen bij PCOS en overgewicht: wat een arts kan overwegen

Medicatie komt pas naast leefstijl in beeld, en een arts beslist of het bij jou past. De richtlijn noemt twee routes.

• Metformine: moet volgens de richtlijn overwogen worden naast leefstijl bij volwassen vrouwen met PCOS en een BMI van 25 of hoger, voor gewicht en metabole uitkomsten. Dat is een voorwaardelijke aanbeveling op basis van laag bewijs. Het gebruik is off-label. Maagdarmklachten komen vooral bij hogere doseringen voor, en bij langdurig gebruik kan je vitamine B12 dalen.
• Middelen tegen obesitas: kunnen volgens de richtlijn pas worden overwogen na een leefstijltraject met onvoldoende resultaat. Kosten, bijwerkingen, contra-indicaties en vergoeding wegen mee, net als bij vrouwen zonder PCOS.

Een overzicht van de middelen en hun voor- en nadelen staat op de pagina over afvalmedicatie voor vrouwen in de overgang. Meer over leefstijl, eten en begeleiding bij deze aandoening lees je bij afvallen met PCOS op overgewichtnederland.com en bij begeleiding bij PCOS en overgewicht.