Rustmetabolisme meten in de overgang: hoe een REE-meting werkt

Rustmetabolisme en basaal metabolisme: twee begrippen die vaak door elkaar lopen

Veel mensen gebruiken ruststofwisseling, rustmetabolisme en basaal metabolisme als hetzelfde woord. Strikt genomen zijn het twee verschillende metingen. Volgens het kennisplatform Voeding en Beweging is het basaal metabolisme het verbruik in rust, liggend, op een lege maag en bij een omgevingstemperatuur waarin je lichaam niet hoeft te verwarmen of af te koelen. Je meet het na acht uur slaap en twaalf uur vasten. Het rustmetabolisme wordt onder minder strenge omstandigheden gemeten, bijvoorbeeld in een ligstoel later op de dag.

Hoe groot is het aandeel van je verbruik in rust?

Voeding en Beweging noemt het basaal metabolisme ongeveer twee derde van wat je per dag verbruikt. Een ziekenhuis met een obesitas-zorgpad noemt in zijn patiënteninformatie het energieverbruik in rust ongeveer 75 procent van het totaal, en schat de rest met een toeslag voor activiteit. Hoe groot die toeslag is, verschilt sterk per persoon en zelfs per week. In het Engels heet de meting resting energy expenditure (REE) of resting metabolic rate (RMR). Een RMR-meting en een REE-meting zijn in de praktijk dus hetzelfde onderzoek.

Hoe gaat een REE-meting met indirecte calorimetrie in zijn werk?

De echte gouden standaard is directe calorimetrie: in een afgesloten kamer wordt gemeten hoeveel warmte je lichaam afgeeft. Volgens het Nutritional Assessment Platform (NAP) is dat in de zorg niet haalbaar. Daarom meet een diëtist het indirect, via je adem. Het apparaat bepaalt hoeveel zuurstof je opneemt (VO2) en hoeveel koolstofdioxide je uitademt (VCO2). Met de formule van Weir wordt daaruit je verbruik in kilocalorieën per dag berekend.

Kap, masker of mondstuk

Volgens de NAP-standaardwerkwijze (SOP Calorimetrie, 2017) lig je op je rug met het hoofdeinde op ongeveer 45 graden, in een rustige ruimte van 22 tot 25 graden. Eerst rust je 10 minuten. Daarna gaat er een doorzichtige kap over je hoofd en hals, of je ademt door een masker of mondstuk met een neusklem. Mobiele apparaten zijn goedkoper en sneller, maar zijn volgens de SOP vaak niet te ijken met een gasmengsel en daardoor mogelijk iets minder nauwkeurig.

Stil liggen tot je verbruik stabiel is

Tijdens de meting lig je stil en ontspannen, zonder in slaap te vallen. Er wordt niet met je gepraat. De meting stopt na minimaal 20 minuten of zodra er een stabiele periode is (steady state). De eerste 5 minuten tellen niet mee, omdat je dan nog aan de meting went. Voeding en Beweging en de patiënteninformatie van een ziekenhuis noemen een meetduur van 20 tot 30 minuten. Naast je rustverbruik komt er een respiratoir quotiënt (RQ) uit: de verhouding tussen uitgeademde koolstofdioxide en opgenomen zuurstof. Volgens NAP wijzen waarden onder 0,67 of boven 1,3 op een meetfout.

Je stofwisseling laten meten: zo bereid je je voor

Je eigen aanbieder geeft de instructies die voor jou gelden. De NAP-SOP legt uit waarom die instructies er zijn: alles wat je verbruik tijdelijk opdrijft, maakt de uitkomst hoger dan je echte rustwaarde.

• Eten: minimaal 5 uur niets eten of drinken behalve water. Eten verhoogt je verbruik tijdelijk met 7 tot 9 procent van de opgenomen energie.
• Koffie en cafeïne: cafeïne kan je verbruik 7 tot 11 procent verhogen. Na vier koppen koffie adviseert de SOP 3 uur te wachten.
• Roken en alcohol: 2 uur ervoor niet roken. Na twee glazen alcohol adviseert de SOP 2 uur te wachten.
• Bewegen: 2 uur wachten na matige inspanning zoals stevig wandelen of fietsen, en 14 uur na intensief sporten. Kom dus niet hard fietsend naar je afspraak.
• Telefoon: lezen of een scherm gebruiken verhoogt je verbruik met ongeveer 6,5 procent. Zet je telefoon uit.

Medicijnen en claustrofobie

Volgens de SOP kunnen sommige medicijnen je rustverbruik verlagen of verhogen. Daarom wordt genoteerd wat je gebruikt. Stop nooit zelf met medicatie voor een meting, maar meld wat je slikt. Wil je weten welke middelen ook je gewicht kunnen beïnvloeden, lees dan over medicijnen die gewichtstoename kunnen geven. Volgens de patiënteninformatie van een ziekenhuis is de meting met kap niet geschikt bij claustrofobie. Vraag in dat geval of er een mondstuk of masker beschikbaar is.

Berekenen of meten: formules, sporthorloges en metingen naast elkaar

Je kunt je basaal metabolisme ook schatten met een voorspellingsformule. Bekende voorbeelden zijn de formule van Harris en Benedict uit 1918 en de WHO-formule. Ze gebruiken gegevens als gewicht, lengte, leeftijd en geslacht, en geven het verbruik van een gemiddeld lichaam met die kenmerken. Je eigen lichaamssamenstelling kennen ze niet.

Hoe vaak klopt een formule?

Voeding en Beweging beschrijft een vergelijking uit 2016 bij 513 klinische en poliklinische patiënten. Met de beste formules werd de energiebehoefte maar bij ongeveer de helft van hen juist geschat. Bij een BMI boven de 30 kwam Harris en Benedict daar nog als beste formule uit. Een ziekenhuis met een obesitas-zorgpad schrijft dat indirecte calorimetrie zinvol is als een standaard schattingsformule onbetrouwbaar is. Of formules bij vrouwen in de overgang extra afwijken, hebben we in de geopende bronnen geen onderzoek gevonden. Daar doen we dus geen uitspraak over.

Sporthorloges en apps

Een horloge of app schat je verbruik uit beweging, hartslag en je ingevoerde gegevens. Een systematische review in het Journal of Medical Internet Research (2022) concludeerde dat geen van de onderzochte polsapparaten je energieverbruik nauwkeurig mat. Handig om te zien of je meer beweegt, maar geen vervanging voor een meting. De tabel hieronder zet de opties naast elkaar.

Wat een gemeten ruststofwisseling in de overgang wel en niet zegt

In de overgang verandert je lichaamssamenstelling. Het NVAB-achtergronddocument Overgang en Werk beschrijft een versnelde toename van vetmassa en verlies van vetvrije massa. The Menopause Society schrijft dat spieren meer calorieën verbruiken dan vet, en dat je met minder spiermassa in rust dus minder verbrandt. Een meting laat zien waar jij nu staat, in plaats van een gemiddelde.

Een uitslag is volgens de uitleg over de REE-meting in Amersfoort (zie verderop) geen diagnose en geen exact caloriebudget: wat je verbruikt met bewegen en eten komt er nog bij. Ga dus niet zelf rekenen en strenger eten. De richtlijn Obesitas tijdens de overgang raadt sterke calorierestrictie af. Laat een diëtist de uitkomst vertalen naar een eetpatroon dat bij je past. Herhaal je de meting later, dan zie je of je verbruik verandert, zeker samen met een meting van vetmassa en vetvrije massa.

Kun je je basaal metabolisme verhogen?

Een knop om je stofwisseling hoger te zetten bestaat niet. Wat de bronnen wel noemen: spieren verbruiken meer dan vet, en regelmatig bewegen helpt volgens The Menopause Society om spieren te behouden. Het advies is minstens 150 minuten matig intensief bewegen per week plus twee keer krachttraining. Hoe je dat opbouwt, lees je bij trainen met gewichten tijdens de overgang. Hoeveel jouw rustverbruik daardoor verandert, is per persoon verschillend en niet te voorspellen.

Waar kun je je rustmetabolisme laten meten en wat kost het?

In ziekenhuizen voert de afdeling diëtetiek de meting uit. Vraag bij je eigen ziekenhuis of je een verwijzing nodig hebt. Bij een ziekenhuis met een obesitas-zorgpad zit de meting zonder extra kosten in het obesitas-zorgpad; andere patiënten betalen 80 euro, inclusief de diëtist maar zonder bespreking of dieetbehandeling, en de meting wordt niet vergoed (peildatum 23-10-2026).

Meten via de partnersite in Amersfoort

Bij Overgewicht Nederland B.V. in Amersfoort kan de REE-meting ook buiten het onderzoekstraject. De prijs van een losse meting is niet bekend op de peildatum; vraag ernaar via de pagina ruststofwisseling laten meten bij Overgewicht Nederland. Daar staat ook dat je beter kunt vragen welk apparaat wordt gebruikt en hoe lang er wordt gemeten, omdat een korte momentopname minder betrouwbaar is. Of je zorgverzekeraar iets vergoedt, staat nergens vast: kijk in je eigen polis.

Weet je nog niet of een meting nodig is, doe dan eerst de korte afvaltest voor de overgang. Via deze site wordt niets voorgeschreven of verkocht. Een overzicht van huisarts, GLI en medische begeleiding vind je bij hulp en begeleiding bij afvallen in de overgang.