Medicatie die gewichtstoename kan geven

Welke medicijnen gewichtstoename kunnen geven volgens Lareb

Bijwerkingencentrum Lareb verzamelt in Nederland meldingen van bijwerkingen. In een bericht uit januari 2023 schrijft Lareb dat het regelmatig meldingen krijgt van gewichtstoename door geneesmiddelen. De groepen die Lareb noemt:

• antidepressiva
• antipsychotica
• anti-epileptica
• antihistaminica
• corticosteroïden
• bepaalde geslachtshormonen

Bij antidepressiva en antipsychotica werd volgens Lareb een grotere gewichtstoename gemeld dan bij de andere groepen.

Hoeveel kilo kan het zijn?

Lareb schrijft dat het vaak om enkele kilo's gaat, maar soms ook om tientallen kilo's. Tegelijk is het niet altijd duidelijk of het medicijn de oorzaak is. De onderliggende aandoening kan ook een rol spelen.

Een melding bij Lareb bewijst dus niet dat een middel bij iedereen gewicht geeft. Het laat wel zien dat het de moeite waard is om er met je arts naar te kijken als je kort na de start van een nieuw medicijn merkt dat je aankomt.

Medicijngroepen in de Nederlandse obesitasrichtlijn

De Nederlandse richtlijn Overgewicht en obesitas bij volwassenen bevat een aparte tabel (Tabel 1.1) met voorbeelden van veelgebruikte medicatie en hun beschreven invloed op het lichaamsgewicht. De tabel deelt middelen in naar gewichtstoename van meer dan 3 kilo, gewichtstoename van 1 kilo of meer, neutraal, gewichtsverlies van 1 kilo of meer, of onbekend.

Welke groepen in de tabel staan

De tabel bespreekt onder meer antipsychotica, antidepressiva (SSRI's, tricyclische en overige), middelen bij diabetes, corticosteroïden met een systemisch effect, anti-epileptica, bloeddrukverlagers, maagzuurremmers, antihistaminica en hormoontherapie. Binnen die groepen verschilt het per middel: sommige middelen worden met toename in verband gebracht, andere met geen effect of zelfs gewichtsverlies.

Voorbeeld: middelen bij diabetes

Hoe groot de verschillen binnen een groep zijn, zie je goed bij de middelen voor diabetes. De richtlijntabel splitst die op in DPP4-remmers, GLP-1-agonisten, SGLT-2-remmers, sulfonylureumderivaten en overige middelen. Dat zijn allemaal bloedsuikerverlagers, maar de tabel beoordeelt hun invloed op het gewicht per subgroep apart. Heb je diabetes type 2 en ben je aangekomen, dan is het dus zinvol om met je huisarts of internist te bespreken welke middelen je gebruikt en of er keuzes zijn die beter bij je gewichtsdoel passen. Ook bij bloeddrukverlagers maakt de tabel onderscheid tussen bètablokkers, calciumantagonisten, plaspillen, RAAS-remmers en overige middelen.

Wat de tabel wel en niet zegt

De richtlijn benadrukt dat gewichtstoename een mogelijke bijwerking is. Zoals bij andere bijwerkingen verschilt hoe vaak het voorkomt, en sommige mensen krijgen het nooit. De tabel is een hulpmiddel voor zorgverleners, geen lijst om zelf middelen af te strepen. In de module over gepersonaliseerde zorg staat dat de huisarts of medisch specialist kan kijken of medicatie met een gewichtsverhogende bijwerking vervangen, verminderd of gestopt kan worden, als dat mogelijk is.

Gewichtstoename door medicijnen of door de overgang herkennen

In de overgang kom je volgens de Australasian Menopause Society gemiddeld ongeveer 0,5 kilo per jaar aan. Dat is een langzaam, geleidelijk verloop. Kom je kort na de start van een nieuw middel duidelijk meer aan, dan is dat een reden om het met je arts of apotheker te bespreken. Een overzicht van wat normaal is, vind je bij hoeveel kilo je aankomt in de overgang.

Hormoontherapie

Hormoontherapie staat als categorie in de richtlijntabel, met daarin alleen medroxyprogesteron als voorbeeld. Toch schrijven de International Menopause Society en de Australasian Menopause Society dat hormoontherapie tegen overgangsklachten niet dik maakt. Meer daarover op de pagina over hormonen in de overgang en je gewicht.

Middelen tegen opvliegers zonder hormonen

Sommige vrouwen krijgen een middel zonder hormonen. In de bijsluiter van gabapentine, een middel bij epilepsie en zenuwpijn, staan gewichtstoename en toegenomen eetlust bij de vaak voorkomende bijwerkingen. Bij clonidine noemt apotheek.nl geen gewichtsverandering bij de bijwerkingen. Zie ook overgangsklachten aanpakken zonder hormonen.

Zelf bijhouden

• Noteer wanneer je met een medicijn begon of de dosis veranderde.
• Weeg jezelf op een vast moment, bijvoorbeeld eens per week.
• Let op meer trek, minder energie of vocht vasthouden.

Nooit zelf stoppen: medicatie en gewicht bespreken

Merk je dat je aankomt van een medicijn, dan is stoppen op eigen houtje geen goed idee. Bij sommige middelen kan plotseling stoppen gevaarlijk zijn. De bijsluiter van gabapentine zegt bijvoorbeeld letterlijk: stop niet plotseling met het innemen van dit medicijn en verlaag uw dosis niet. Bij clonidine schrijft apotheek.nl dat het middel bij stoppen in een paar dagen moet worden afgebouwd.

Zo pak je het aan

• Bel of bezoek je apotheker. Die kan nagaan of gewichtstoename een bekende bijwerking is van jouw middel.
• Maak een afspraak met de arts die het middel voorschreef. Vraag of er een alternatief is met minder invloed op gewicht.
• Neem je gewichtsverloop en medicijnlijst mee.
• Vraag wat je zelf kunt doen als het middel echt nodig blijft.

De richtlijn noemt adviezen bij het gebruik van medicatie met een gewichtsverhogende bijwerking als onderdeel van de zorg bij overgewicht. Je mag er dus gerust zelf over beginnen als je arts het niet noemt.

Soms is het medicijn zo belangrijk dat doorgaan de beste keuze is. Dan is het goed om te weten dat je gewicht niet alleen van dat middel afhangt.

Via deze site wordt niets voorgeschreven of verkocht. Welk medicijn bij jou past, beslist je arts samen met jou.

Wat je zelf kunt doen als je medicijnen gebruikt die gewicht beïnvloeden

Ook als een medicijn bijdraagt aan gewichtstoename, kun je invloed uitoefenen. The Menopause Society adviseert vrouwen in de overgang minstens 150 minuten per week matig intensief bewegen en twee keer per week krachttraining. Daarnaast noemt de vereniging slecht slapen en veel stress als factoren die samenhangen met gewichtstoename.

Begeleiding via de huisarts

Heb je overgewicht, dan kun je je huisarts vragen naar de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI). Volgens de polisvoorwaarden van een verzekeraar kom je in aanmerking bij een BMI van 25 tot 35 met een buikomvang van 88 centimeter of meer (vrouwen), bij een BMI van 25 tot 35 met een aandoening die met overgewicht samenhangt, of bij een BMI van 35 of hoger. Check altijd je eigen polis. Hoe het gesprek met de huisarts over gewicht verloopt, lees je op de partnersite bij overgewicht bespreken bij de huisarts.

Een bijwerking melden

Vermoed je dat een medicijn bij jou gewichtstoename geeft, bespreek dan met je arts of apotheker of een melding bij Lareb zinvol is. Lareb verzamelt dit soort meldingen, en daardoor ontstaat beter zicht op bijwerkingen in de praktijk.