Overgang en medicatie zonder hormonen: opties en gewicht

Wanneer kies je voor overgangsmedicatie zonder hormonen?

Hormoontherapie is volgens de samenvatting van de NHG-Standaard De overgang (2022) de hoeksteen van de behandeling van opvliegers en nachtzweten. Toch is het niet voor iedereen geschikt of gewenst. Volgens een artikel in The Pharmaceutical Journal (maart 2026) adviseert het Britse NICE een middel zonder hormonen voor vrouwen bij wie hormoontherapie niet geschikt is, of die het niet willen. Een eerdere trombose of longembolie noemt het artikel als voorbeeld van een reden waarom hormonen niet passen.

Na borstkanker

De NVOG-richtlijn Management rondom menopauze (2026) adviseert leefstijlinterventies te overwegen bij vrouwen met borstkanker die geen hormoontherapie mogen of willen. In die situatie is overleg met de behandelend specialist extra belangrijk.

Bij overgewicht

Overgewicht sluit hormonen volgens de NVOG niet uit, maar het tromboserisico stijgt met je BMI. Bij een BMI boven 30 adviseert de richtlijn daarom om oestrogeen via de huid te overwegen. Lees daarover meer op de pagina over risico's en bijwerkingen van hormoontherapie. Voor sommige vrouwen is dat een reden om eerst de opties zonder hormonen te bekijken.

Niet-hormonale middelen tegen opvliegers die richtlijnen noemen

Fezolinetant

Fezolinetant is in december 2023 in de EU toegelaten voor matige tot ernstige opvliegers en nachtzweten door de overgang. Volgens de EMA blokkeert het de werking van neurokinine B in de hersenen. In de studies daalde het aantal matige tot ernstige opvliegers na 4 weken gemiddeld met 53 procent, tegen 32 procent met placebo. De meest voorkomende bijwerkingen, bij maximaal 1 op de 10 mensen, zijn diarree en slaapproblemen. NICE adviseerde het middel in maart 2026 in een definitief conceptadvies voor vrouwen bij wie hormoontherapie niet past. Volgens The Pharmaceutical Journal vraagt NICE daarbij om de leverfunctie voor de start en daarna regelmatig te controleren, en wordt het middel niet aanbevolen bij huidige borstkanker, andere oestrogeengevoelige kanker of een leverziekte.

Clonidine

Clonidine wordt volgens apotheek.nl onder meer voorgeschreven bij opvliegers tijdens de overgang en bij hoge bloeddruk. De NHG noemt het effect beperkt en adviseert terughoudendheid. Bijwerkingen die apotheek.nl noemt zijn onder meer sufheid, duizeligheid, een droge mond, hoofdpijn, misselijkheid en een somber gevoel.

Antidepressiva en gabapentine

Volgens The Pharmaceutical Journal krijgen vrouwen die geen hormonen kunnen of willen gebruiken in het Verenigd Koninkrijk soms SSRI's, SNRI's, gabapentine of clonidine voorgeschreven. Gabapentine staat in de Nederlandse bijsluiter geregistreerd voor epilepsie en zenuwpijn. Let op het onderscheid met stemming: NICE schrijft in publieksinformatie dat niet is aangetoond dat SSRI's en SNRI's helpen bij een somber gevoel door de overgang.

Kruiden en supplementen als alternatief voor hormonen

Veel vrouwen zoeken een natuurlijk alternatief. De NHG-samenvatting uit 2022 beveelt zilverkaars (black cohosh) en fyto-oestrogenen niet aan, omdat ze opvliegers niet aantoonbaar verminderen. Zilverkaars lijkt volgens de NHG zelfs niet geheel zonder risico, vanwege meldingen van leverschade.

De publieksinformatie bij de NICE-richtlijn zegt dat sommige vrouwen merken dat zilverkaars en isoflavonen opvliegers verminderen, maar dat de samenstelling van zulke producten kan wisselen en dat de veiligheid onbekend is. Ze kunnen ook andere medicijnen beïnvloeden.

Wat dit voor jou betekent

Natuurlijk is niet automatisch veilig. Gebruik je al medicijnen, vraag dan je apotheker of een supplement daarmee kan botsen. Wat de bronnen zeggen over supplementen die beloven dat je afvalt, lees je bij supplementen en afvallen in de overgang.

Behandelingen zonder medicijnen bij overgangsklachten

Niet elke aanpak zonder hormonen is een pil. De NHG-samenvatting noemt stressverminderende psychologische interventies, zoals mindfulness en cognitieve gedragstherapie. Die lieten enig effect zien: ongeveer 3 opvliegers per dag minder bij vrouwen die er 8 per dag hadden.

Leefstijl en beweging

De NVOG-richtlijn adviseert vrouwen te vertellen dat een betere leefstijl, zoals een gezond voedingspatroon, mogelijk een gunstig effect heeft op nachtzweten en kwaliteit van leven. Meer bewegen heeft mogelijk een gunstig effect op de kwaliteit van leven. Traditionele acupunctuur noemt de richtlijn een optie, vooral als aanpassingen in voeding en leefstijl onvoldoende helpen. Volgens de richtlijn zijn deze interventies veilig en is de kans op bijwerkingen zeer klein. Het bewijs noemt de richtlijn wel laag tot zeer laag.

En afvallen zelf?

Afvallen en meer bewegen zijn gezond, maar helpen volgens de NHG niet aantoonbaar tegen overgangsklachten zoals opvliegers. Afvallen doe je dus voor je gezondheid op lange termijn, niet als behandeling van opvliegers. Wil je weten wat er bij jou speelt, doe dan de overgangscheck op overgewichtnederland.com.

Hormoonvrije behandeling bespreken met je huisarts

Een goed gesprek begint met een helder beeld van je klachten. Houd een paar weken bij hoe vaak je opvliegers en nachtzweten hebt, hoe je slaapt en hoe je je voelt. Schrijf ook op welke medicijnen en supplementen je gebruikt, en wat je gewicht en buikomvang zijn.

Vragen die je kunt stellen

• Kom ik in aanmerking voor hormoontherapie, of zijn er redenen om dat niet te doen?
• Welke opties zonder hormonen zijn er voor mij, en hoe sterk is het bewijs?
• Welke bijwerkingen kan ik verwachten, ook op mijn gewicht en slaap?
• Hoe lang probeer ik iets voordat we evalueren?
• Wat moet ik doen als ik wil stoppen?

Lukt het niet goed bij de huisarts, of heb je veel klachten tegelijk, dan kan een gynaecoloog of een overgangsconsulent meedenken. Slecht slapen hangt volgens The Menopause Society samen met gewichtstoename, dus ook daar raken klachten en gewicht elkaar. Neem dat ook mee in het gesprek.

Hormoonvrije middelen en je gewicht

Voor vrouwen met overgewicht is het goed om te weten dat sommige hormoonvrije middelen het gewicht kunnen beïnvloeden.

• Gabapentine: in de bijsluiter staan gewichtstoename en toegenomen eetlust bij de vaak voorkomende bijwerkingen.
• Antidepressiva: Lareb noemt antidepressiva als groep waarbij een grotere gewichtstoename wordt gemeld. Het verschilt per middel.
• Clonidine: apotheek.nl noemt geen gewichtsverandering bij de bijwerkingen.
• Fezolinetant: de EMA-samenvatting noemt geen gewichtsverandering bij de meest voorkomende bijwerkingen.

Nooit zelf stoppen

Merk je dat je aankomt, stop dan niet op eigen houtje. De bijsluiter van gabapentine waarschuwt uitdrukkelijk tegen plotseling stoppen, en clonidine moet volgens apotheek.nl in een paar dagen worden afgebouwd. Bespreek het met je arts of apotheker. Meer over dit onderwerp lees je bij medicijnen en gewichtstoename.

Via deze site wordt niets voorgeschreven of verkocht. Welk middel bij jouw klachten en gezondheid past, bepaal je samen met een arts.